Sámedikki ságadoalli Tiina Sanila-Aikio muitalii Anáris dollon Yle Sápmi -arenas oainnuidis duohtavuohtakomišuvnnain. Sanila-Aikio jelgii duohtavuohtakomišuvdna vuođđudeapmi livččii akta vuohki buoridit sámiid dili Suomas.
- Juos ovttaskas sápmelaš dovdá, ahte son ii veaje bures, de mo mii sáhtášeimmet rievdadit dien dili? Okta vuohki dasa, ahte mii bastit buorránit lea, ahte mii gieđahalat daid áššiid mat leat dáhpáhuvvan ja mat dáhpáhuvvet ain. Oktan oassebeallin das lea váldoálbmot ja mo sin doaibma lea váikkuhan min eallimiidda. Dasto seammás gieđahallat dan, ahte mo min siskkáldas áššit leat mannan ja mo dat leat váikkuhan midjiide, muitala Sanila-Aikio.
Ruoŧa Sámediggi ja vealahanáittardeaddji ilmmuhe diibmá, ahte sii hálidit ásahit duohtavuohtakomišuvnna, mii čielggadivččii ja muitalivččii almmolašvuhtii Ruoŧa stáhta vearredaguid sámiid vuostá. Sámediggi ja vealahanáittardeaddji oaivvilde, ahte Ruoŧa stáhta ferte váldit ovddasvástádusa historjjás dáhpáhuvvan rihkkumiin, man geažil sámit lea šaddan gillát.
Maid Suoma Sámediggi mearridii cuoŋománus 2016 bidjat máinnašumi iežas doaibmaprográmmii, ahte Sámedikki mihttomearrin lea ásahit maid Supmii duohtavuođakomiššuvnna.
- Duohtavuohtakommišuvdna addá midjiide viiddis vejolašvuođaid geahččalit čoavdit ovttas sierra oassebiliiguin dán dili ja joatkit, danin go dan nuppe beallin lea soabadallan ja ulbmilin lea beassat ovddosguvlui, buorránit. Danin mu mielas lea dehálaš, ahte mii dáppe Suoma Sámis čalmmustahttit dan, ahte dakkár ja dakkár lea dáhpáhuvvan ja mii háilidit, ahte váldoservodat dadjá, ahte ná lea dáhpáhuvvan ja dat oidnet ahte masa dat lea dolvon. Dasto mii bastit buoridit dán dili, oaivvilda Sanila-Aikio.
Duohtavuođakomišuvnnat leat ovdal doaibman earret eará Lulli-Afrihkás ja Kanadas. Kanadas duohtavuohtakomišuvdna ásahuvvui jagi 2008. Dan bargun lei buktit ovdan, mii dáhpáhuvai daidda 150 000 mánnái, geat vázze ásodatskuvllaid ja šadde gillát sihke rumašlaččat, vuoiŋŋalaččat ja seksuálalaččat. Komišuvdna dokumenterii historjjá dáhpáhusaid olbmuin, geaidda ásodatskuvllat ledje váikkuhan.
Lulli-Afrihkás vuođđuduvvui duohtavuohtakomišuvdna jagi 1995 čielggadit apartheid-áiggi rihkkosiid. Komišuvnnas lei dehálaš rolla Lulli-Afrihká rievdamis demokráhtalaš stáhtan.
- Mis leat máŋggalágan ovdamearkkat máilmmis aĺgoálbmotservodagas manin duohtavuohtakommišuvdnat lea biddjon johtui. Doppe leat leamašan iešguđet sivat ee. assodagaid dihte šaddan váttisvuođain gitta albma riikka jođiheapmái ja dan struktuvrii, ahte mo riikka jodihuvvo ja makkár gálddahastruktuvra doppe lea, oaivvilda Sanila-Aikio.