Iŋgersuopmelaččaid máhccanfárren Supmii nogai ikte. Iŋgersuopmelaččaid fárrema eavttut ledje olu čavgaseapput go Sámedikki válgalogahallamii beassama eavttut: iŋgersuopmelaččas alddis galggai leat gielladáidu ja unnimustá guokte suopmelaš ádjá dehe áhku.
Go Sovjetlihtu bieđganii jagis 1990, de bohte Supmii máhccanfárrejeaddjin iŋgersuopmelaččat. Álggus máhccanfárrema eavttut ledje loažžáseapput, dušše akta áhkku dehe áddjá reahkkái, muhto go vuhttui, ahte fárrejeddjiid aktavuohta suopmelašvuhtii lei rašši ja sis ledje váttisvuođat vuogáiduvvat suopmelaš servodahkii, de dalá sisminister Kari Häkämies álgaga vuođul čavgeje eavttuid, vai aktavuohta suopmelašvuhtii livččii nannosit ja fárrejeaddji vuogáiduvalii servodahkii. Iŋgersuopmelaččaid fárren heaittihuvvui riikkabeivviid mearrádusain jagis 2011 ja ikte nogai dasa guoskevaš sirdásanáigi.
Giellakritera boahtá sihkkarit leat guovddážis go golmma riikka Sámedikkit ságastallagohtet aktasaš sápmelašmeroštallamis, mii sáhtálii boahtit ee. davviriikkalaš sámesoahpamuššii. Norggas ja Ruoŧas sápmelašmeroštallan vuođđuduvvá dušše giellakriterii.
Suomas giellakritera lassin lea jagi 1996 rájes leamašan lappalaškritera dehege buolvaduvvan eanan-, vearro- dehe heaggagirjjiide lappalažžan merkejuvvon máttarvánhemis. Eanangirjjit, maidda leat merkejuvvon lappalaččat, leat dollon álo 1500-logu rájes. Dain dološ áššegirjjiin lappalašdoahpaga gevte olbmos, gii hárjehii boazodoalu, guolásteami dehe meahcásteami guovllus, man son oamastii ja mas son mávssii eananvearu. Lappalaš leinai vuoigatvuođalaš namahus, mii čujuhii olbmo ealáhussii iige etnisitehtii.
Suomas alimus hálddahusrievttis (AHR) lea loahpalaš váldi dohkkehit ohcci Sámedikki válgalogahallamii. Jagis 1999 AHR dulkui, ahte ohcci buolvaduvvan lappalažžan merkejuvvon olbmos ii sáhte mannat guhkkelebbui go giellakritera.
Jagis 2011 AHR mearridii goitge dohkkehit ohcci válgalogahallamii nu daddjon ollislaš guorahallama vuođul, mas oktan ággan lei, ahte ohcci buolvaduvai jagi 1825 eanangirjái lappalažžan merkejuvvon olbmos. Jagis 2015 AHR jotkkii dainna jagi 2011 dulkonlinjjáin ja dohkkehii válgalogahallamii ee. ohcci, gii buolvaduvai jagi 1739 eanangirjái lappalažžan merkejuvvon olbmos.
Sámi parlameantta áigge (1973-1995) sápmelašmeroštallan vuođđuduvai Suomasge dušše giellakriterii: unnimustá ovtta áhku dehe ádjá vuosttaš giellan galggai leat sámegiella. Sámediggi leanai máŋgii geahččalan máhcahit maid sámediggelága sápmelašmeroštallama dušše giellakriterii vuođđuduvvin, muhto dat ii leat heiven Suoma stáhtii.
Maŋemusat jagis 2014 Sámediggi dohkkehii evttohusa, mas livččii lean giellakritera lassin vel lappalaščuokkis, masa laktojuvvui goitge kultuvraoktavuohtagáibadus, muhto Suoma vuođđoláhkaváljagoddi ii dohkkehan dán evttohusa politihkalaš sivaid dihte, baicce hálidii doallat meroštallama dálá hámis.
Go ášši veardida iŋgersuopmelaččaid dillái, nu lea hui ártet manin stáhta ii dohkket sápmelašmeroštallama vuođđuduvvat dušše giellakriterii, vaikko gielladáidu lea eaktun Suoma riikkavulošvuhtii.