Juridihka doavttir Nils-Johan Päiviö mielas lea stuora hástalus, ahte got galgá mearridit dan geas lea jienastusriekti sámediggeválggain. Giella lea Ruoŧa sámediggelága sápmelašmeroštallama objektiivvalaš kritera vuođđun: unnimustá ovtta áhku dehe ádjá ruoktogiellan lea galgan leat sámegiella.
- Muhto mo dan duođašta? Lea oalle váttis dadjat mii lea gelbbolaš duođaštus, go giella ii leat merkejuvvon makkárge girjái, muitala Päiviö.
Päiviö jelgii Ruoŧabeale boares áššegirjjiide ii leat merkejuvvon olbmuid giella. Son muitala, ahte juos válgalogahallamii dahkkon ohcamuš hilgojuvvo, nu maid Ruoŧas lea vejolaš váidit das njuolga alimus hálddahusriektái.
- Váidalusat leat dahkkon hui unnán ja jáhkán, ahte sivvan dasa lea dat, ahte Ruoŧas leat dulkon giellakritera hui loažžadit eaige leat gáibidan nu čavga duođaštusa. Muhto dat leanai dagahan dan, ahte Ruoŧas leat láddeluvvan sápmelaččat váldán válddi ja sivva lea dihto politihkkariin geat dorjot sin ja smihttet dušše iežaset posišuvnna. Eai beroš sámevuođas, smiehtada Päiviö.
"Balan, ahte sii bohtet botnjat Sámedikki politihka endorii"
Ruoŧa Sámedikki Sámiid Riikkabellodaga lahttu Per Olof Nutti evttohii geasset, ahte Ruoŧa Sámedikki válgalogahallan galggalii dárkkistuvvot. Sámiid Riikkabellodat čálii delle mošuvnnastis, ahte Ruoŧa sámedikki válgalávdegoddi ii leat álggu rájis gieđahallan ohcamušaid seamma láhkai. Sisa leat sin mielde beassán omd. olbmot, geat leat náitalan sápmelaččaiguin. Päiviö mielas sápmelašmeroštallan ja eandalii mo dat dulkojuvvo ii leat smihttojuvvon doarvái dárkilit. Son oaidnánai, ahte dát lea buktán čuolmmaid Ruoŧa beale sámepolitihkii.
- Juos dát ođđa politihkalaš fámut mat leat jođus Ruoŧa bealde nagodit ovddidit, ahte galgá ovttain buolvvain vel viiddidit giellakritera, de jienastuslogus šaddá unnimusta beali stuorit ja mat dat leat mat dasto bohtet sisa: láddeluvvan sápmelaččat. Bellodagat dego Jakt- och fisksamer bohtet stuorrut ja sámi bellodagat bohtet manahit válddit ja de rievdá Sámedikki váldestruktuvra. Juos láddeluvvan sápmelaččat ožžot eanetlogu nu balan, ahte sii bohtet botnjat Sámedikki politihka endorii, smiehtada Päiviö.
Son eahpida dan, ahte dát ođđa politihkalaš fámut livčče berostuvvan sámiid sajádagas.
- Dat lohket sii dorjot ee. sámegiela, muhto dahketgo sii duođai nie? Dihto politihkarat leat mu oainnu mielde láddeluvvan sápmelaččat ja muhtimat eai leat vuohon diehtán, ahte leat sápmelaččat ovdalgo devde 20 jagi. Juos jienastuslohku vel sturro, nu láddeluvvan sápmelaččat váldet válddi. Diet lea akta sivva manin meroštallama livččii galgan smiehttat buorebut. Ii leat buorre, ahte báhpára nalde leat olu sápmelaččat, juos dat eai leat duođai sápmelaččat, árvala Päiviö.
Päiviö oainnu mielde Ruoŧa sámepolitihkas lea vuhtton ee. sámiid sivaheapmi dan mannjel go jienastuslohku lea sturron.
- Dál dát olbmot čuoččuhit, ahte sii vealahuvvojit Sámedikkis, dan dihte go sii eai máhte sámegiela. Dál dat leat sápmelaččat mat máhkas vealahit sin.
Imaštallá lappalaščuoggá: Dego ráigi šaddan láhkii
Sihke Suoma, Ruoŧa ja Norgga Sámedikkit mearride geasset ságastallagoahtit aktasaš sápmelašmeroštallamis, mii sáhtálii boahtit ee. davviriikkalaš sámesoahpamuššii. Päiviö atná ártegin Suoma sámediggelága nu daddjon lappalaščuoggá.
- Orro mu miela mielde oalle boastut, oainnat dieinna meroštallamiin gal leat buori muttus davvisuopmelaččat Sámedikki jienastuslogus. Oainnán ahte diet lea dego ráigi šaddan láhkii, eaige leat buđđon dan maŋŋelgihtii, smiehtada Päiviö.
Päivö mielas eanangirjjiid lappalašmerkejumi vuođul Ruoŧas livčče dievva sápmelaččat.
- Orun muitime, ahte lea dahkkon dutkamuš Västerbottenis mas daddjo, ahte juos vuolgá dain eanangirjelisttuin mat leat leamašan 1700-logus ja geahččá daidda lappalažžan merkejuvvon olbmuid, nu sis livčče sullii 100 000 maŋisboahtti dán áigge. Dát máddarat leat sáhttán leat sápmelaččat, muhto sin maŋisbohtiin leat goitge eanas láddeluvvan.
Suoma alimus hálddahusriekti (AHR) dohkkehii mannan čavčča 93 olbmo Sámedikki jienastuslohkui. Päiviö imaštallá, ahte AHR lea ieš álgán dulkot mo sápmelaš meroštallojuvvo.
- Diet lea álbmotrievtti vuostá, daningo álgoálbmot galgá ieš mearridit kriteraid dasa gii sáhttá gullat álgoálbmotjovkui. Juos AHR mearrida gii lea sápmelaš de dat hilgu álbmotrievtti. Mo nie sáhttá oba leahkit, gos dat iešmearrideapmi lea dalle go suopmelaččat galget mearridit gii lea sápmelaš, imaštallá Päiviö.
Dutkan dološ eanangirjjiid
Nils-Johan Päiviö lea nákkáhallan juridihka doavttirin jagis 2011 Uppsala universitehtas. Su nákkusgirjji lea riektehistorjjálaš dutkamuš sámiid rivttiid gárggiideamis 1500-logu loahpas jagi 1886 boazodoalloláhkii.
Päiviö lea dutkan nákkosgirjjistis ee. eanangirjjiid 1500-logus gitta 1900-logu álgui. Son dovdá bures maid doaba lappalainen oaivvilda.
- Dolin visot geat eai lean eanandoallit merkejuvvoje lappalažžan ja das lea šaddan maid sohkanamma Lappalainen, daningo lea leamašan lappalainen eanangirjjis. Dat gii lea meahcástan dehe guolastan lea merkejuvvon lappalažžan beroškeahttá das, ahte leago sápmelaš dehe ii. Dolin ledje lappalaččat ja eanandoallit maid seammá eanangirjjiin seammá čearu vuolde ja sirrejuvvoje easka jagi 1695. Jagi 1760 bohte vel dárkilut rávvagat sirret eanandolliid ja lappalaččaid.
